Tôi là Vân Anh, hiện đang là cán bộ dự án tại WildAct – một tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn động vật hoang dã và nâng cao nhận thức cộng đồng. Công việc của tôi gắn liền với những chuyến đi đến các khu vực nơi sinh kế của người dân và sự sống còn của các loài hoang dã đang giao thoa, đôi khi xung đột với nhau.

Vùng đệm Vườn Quốc gia Chư Yang Sin là một trong những địa bàn như vậy. Đây là nơi thiên nhiên còn rất giàu giá trị đa dạng sinh học, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức: sinh kế phụ thuộc vào rừng, tình trạng săn bắt, đặt bẫy động vật, nhận thức về bảo tồn còn hạn chế,… Chính vì thế, WildAct xây dựng các chương trình Giáo dục và nâng cao nhận thức cho cộng đồng, để cộng đồng cùng sống hoà hợp với thiên nhiên. Chương trình của chúng tôi đặc biệt tập trung vào lứa tuổi học sinh. Làm việc tại đây đồng nghĩa với việc chúng tôi không chỉ truyền đạt kiến thức, mà phải tìm cách để câu chuyện bảo tồn trở nên gần gũi, dễ hiểu và có ý nghĩa với các em.

Giải pháp mà chúng tôi lựa chọn không chỉ là những buổi truyền thông một chiều, mà là các hoạt động tương tác – nơi học sinh được tham gia, được nhập vai, được trải nghiệm và tự rút ra bài học cho mình. Chương trình kịch tương tác kết hợp các trạm trò chơi về đa dạng sinh học và bảo tồn động vật hoang dã là một trong những cách tiếp cận như vậy.

Đầu tháng 2 năm 2026, tôi có cơ hội tham gia và trực tiếp tổ chức một chương trình Giáo dục và nâng cao nhận thức đặc biệt dành cho các em học sinh tại hai điểm trường THCS Cư Pui và THCS Yang Mao – những ngôi trường nằm ở vùng đệm của Vườn Quốc gia Chư Yang Sin. Trong vai trò là cán bộ dự án của WildAct, tôi cùng với Cộng đồng Baola và nhóm tình nguyện viên Bước Chân Yêu Thương đã mang đến một chương trình kịch tương tác kết hợp các trạm trò chơi về Đa dạng sinh học và Bảo tồn Động vật hoang dã.

Đây không chỉ là một hoạt động truyền thông – giáo dục đơn thuần, mà là một hành trình đầy cảm xúc, nơi tôi thực sự cảm nhận được năng lượng, niềm vui và sự kết nối mạnh mẽ giữa con người với thiên nhiên.

“Theo chân Mang Lớn” – Khi kịch nghệ trở thành cách chúng tôi kể câu chuyện bảo tồn

Thực ra, để có được một buổi diễn trọn vẹn như hôm đó là cả một hành trình dài phía sau.

Ban đầu, chương trình dự kiến được tổ chức từ tháng 11. Đội ngũ chúng tôi đã vào tận nơi khảo sát, làm việc với nhà trường, chuẩn bị kịch bản và các hoạt động. Nhưng mưa bão kéo dài khiến kế hoạch buộc phải tạm dừng. Có những lúc tôi tự hỏi liệu mình có đang quá tham vọng khi muốn tổ chức một chương trình tương tác quy mô ở một địa bàn xa, điều kiện thời tiết lại khắc nghiệt như vậy.

Chính những lần “không làm được” đó khiến tôi và đội ngũ WildAct phải suy nghĩ lại: nếu chỉ làm những buổi truyền thông thuần giáo dục như trước đây: thuyết trình, chia sẻ kiến thức. Vậy liệu có đủ để chạm tới các em nhỏ ở vùng đệm VQG Chư Yang Sin?

Và chúng tôi đã chọn một hướng đi khác: kịch tương tác.

Tôi và nhóm Baola đã cùng nhau xây dựng lại kịch bản nhiều lần. Làm sao để câu chuyện đủ hấp dẫn để các em nhập vai? Làm sao để kiến thức về đa dạng sinh học, về săn bắt, về ô nhiễm môi trường không bị khô cứng mà được “gói” vào hành trình cảm xúc? Làm sao để thông điệp bảo tồn không chỉ được nghe, mà được cảm nhận?

Từ đó, “Theo chân Mang Lớn” ra đời.

Thay vì giảng giải trực tiếp, chúng tôi để các em bước vào cuộc tranh tài giữa Làng Đất và Làng Nước, cùng đi tìm Ngọc Diệp Lục, cùng đối mặt với Ma Rừng. Các em không chỉ xem, mà còn trở thành một phần của câu chuyện – hò reo, suy nghĩ, lựa chọn, và đôi khi là… bối rối khi nhận ra Ma Rừng thực chất chính là Thần Rừng Mang Lớn bị “hắc hóa” bởi những hành vi tiêu cực của con người.

Chúng tôi cố tình xây dựng cú “lật mở” đó để các em hiểu rằng vấn đề không nằm ở một thế lực xa lạ nào, mà bắt nguồn từ chính cách con người đối xử với rừng và động vật hoang dã.

Câu chuyện được giữ đơn giản, nhưng xuyên suốt một mạch cảm xúc: từ cạnh tranh, mâu thuẫn, thất bại, hợp tác, đến thức tỉnh. Và ở cuối hành trình, thông điệp không còn là lời kêu gọi chung chung, mà trở thành một cam kết được thốt ra từ chính các em.

Với tôi, đó là lúc giáo dục thực sự chạm đến trái tim.

Khi giáo dục trở thành một trải nghiệm sống động

Có một điều khiến tôi thực sự thấy ấm lòng trong chương trình lần này – đó là cách đồng đội của tôi làm việc bằng cả sự nghiêm túc lẫn sự hồn nhiên.

Anh Trung phụ trách trạm trò chơi “gỡ bẫy” cho các em thú. Ban đầu tôi nghĩ đó chỉ là một hoạt động kỹ thuật: hướng dẫn đúng thao tác, giải thích vì sao không nên đặt bẫy trong rừng. Nhưng khi chương trình bắt đầu, tôi mới thấy anh mang vào đó nhiều hơn thế.

Một nhóm học sinh lớp 7 loay hoay tháo bẫy, kéo mạnh vào chân mô hình con thú. Anh Trung khẽ “á” lên, rồi ôm con thú vào lòng, giả giọng đau đớn: “Ôi, gỡ như này là gãy tay tôi rồi…” Cả đám học sinh khựng lại, rồi cười ồ. Nhưng sau tiếng cười là sự cẩn thận hơn hẳn. Các em bắt đầu nhìn kỹ hơn, hỏi lại: “Tháo từ chỗ nào trước hả anh?”

Có lúc một em làm vội, anh lại nghiêng đầu, đổi giọng: “Gỡ sai rồi, coi chừng bị cắn đó!”, không hù dọa, mà là một cách nhắc nhở nhẹ nhàng. Tôi thấy anh không chỉ đang hướng dẫn cách tháo bẫy, mà đang giúp các em tưởng tượng ra cảm giác của một con vật mắc bẫy thật sự.

Đứng từ xa quan sát, tôi nhận ra các em bắt đầu vuốt nhẹ lên mô hình trước khi tháo, có em còn nói nhỏ: “Đợi chút nha.” Một mô hình nhựa, nhưng trong khoảnh khắc đó, nó không còn là đồ chơi.

Tôi chợt thấy tự hào về đồng đội của mình. Không ai được yêu cầu phải “diễn” như vậy. Nhưng anh Trung đã chọn cách làm cho trò chơi có hồn, có cảm xúc. Và chính sự nhập vai rất tự nhiên ấy khiến thông điệp về bảo tồn không còn khô khan.

Có lẽ điều làm tôi xúc động không phải là những tràng pháo tay, mà là những khoảnh khắc rất nhỏ như vậy, khi tôi thấy học sinh chậm lại một chút, nhẹ tay hơn một chút, và nhìn con thú với ánh mắt khác đi.

Và tôi hiểu rằng, khi giáo dục đi qua trái tim trước khi đi vào lý trí, nó sẽ ở lại lâu hơn nhiều sau khi chương trình khép lại.

Sự đồng hành ấm áp từ thầy cô và cộng đồng

Có một hình ảnh mà tôi nhớ rất rõ, không phải vì nó kịch tính, mà vì nó rất đời.

Giữa lúc chương trình đang diễn ra, tôi để ý một cô giáo cứ liên tục di chuyển giữa các nhóm học sinh. Trước đó tôi nghe thầy cô trong trường nói cô vừa nghỉ ốm mấy hôm, người vẫn còn mệt. Nhìn kỹ thì thấy đúng là cô nói hơi nhỏ, thỉnh thoảng phải đưa tay che miệng ho nhẹ. Nhưng cô không đứng ngoài quan sát.

Khi học sinh lớp mình nhập vai, cô đứng phía sau nhắc lời, chỉnh lại đạo cụ, rồi quay sang giải thích thêm cho các em ở trạm trò chơi về câu hỏi liên quan đến động vật hoang dã. Có lúc trời lất phất mưa, cô cùng chúng tôi kéo lại tấm bạt cho khỏi tạt nước vào chỗ các em ngồi. Xong việc, cô lại cười, bảo học sinh: “Chơi tiếp đi, cố lên!”

Khoảnh khắc đó làm tôi thấy công việc của mình không còn là một chương trình “đi làm dự án”, mà là một sự đồng hành thật sự. Khi một giáo viên – dù đang mệt – vẫn chọn ở lại giữa sân, chơi cùng học sinh, giải thích thêm từng câu hỏi, thì thông điệp bảo tồn không còn là khẩu hiệu. Nó trở thành điều được người lớn nghiêm túc tin và truyền lại.

Xung quanh cô, học sinh vẫn hò reo cổ vũ cho Làng Đất, tranh luận bảo vệ Làng Nước, chạy qua các trạm để hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng trong tất cả những âm thanh đó, hình ảnh cô giáo lặng lẽ đi giữa các nhóm học sinh là điều khiến tôi nhớ nhất.

Và tôi nhận ra: đôi khi tác động của một chương trình không nằm ở cao trào của vở kịch, mà nằm ở những con người âm thầm đứng phía sau, góp phần giữ cho câu chuyện được tiếp tục.

Một cơn mưa, nhưng là rất nhiều nắng trong lòng.

Mưa hôm đó không còn là những hạt lất phất, mà là từng đợt nặng hạt trút xuống, làm sân trường nhanh chóng sũng nước. Trong khoảnh khắc ấy, mọi kế hoạch dường như có thể chững lại. Thế nhưng điều tôi nhìn thấy rõ nhất lại không phải là cơn mưa, mà là cách Ban tổ chức tự nhiên xoay vào nhau mà làm. Không ai cần nhắc nhở. Người ôm vội đạo cụ tìm chỗ khô, người điều chỉnh lại kịch bản trò chơi cho phù hợp với không gian thu hẹp, người chạy đi kéo bạt, che loa, chắn mưa cho các em.

Không có một cuộc họp nhanh, cũng không có lời than phiền. Mọi thứ diễn ra rất tự nhiên – ai thấy việc gì cần thì làm việc đó. Có người lưng áo ướt sẫm vẫn cười nói, vẫn nhập vai và hướng dẫn học sinh. Có người vừa lau nước đọng trên mô hình, vừa cúi xuống kiên nhẫn nhắc các em làm lại cho đúng. Dưới cơn mưa dày, năng lượng của cả đội vẫn giữ nguyên, thậm chí còn ấm hơn.

Đứng giữa khung cảnh ấy, tôi bỗng hiểu rằng sự khác biệt của chương trình này không chỉ nằm ở nội dung hay kịch bản. Nó nằm ở con người – những người sẵn sàng ướt cùng nhau để giữ cho trải nghiệm của học sinh được trọn vẹn.

Tôi từng tham gia nhiều chương trình giáo dục trước đây, nhưng hiếm khi cảm nhận rõ sự hòa vào nhau như lần này. Ranh giới giữa “đơn vị tổ chức” và “tình nguyện viên” gần như không còn. Không ai chỉ làm đúng phần việc được giao; mọi người quan sát, bù đắp cho nhau và linh hoạt điều chỉnh ngay tại chỗ để chương trình không bị gián đoạn. Chính sự tin tưởng và tinh thần chủ động ấy đã tạo nên một tập thể thực sự đứng chung vì một mục tiêu.

Có lẽ cũng vì thế mà, trong điều kiện không hoàn hảo ấy, tôi lại cảm nhận trọn vẹn hơn ý nghĩa của chương trình: sự chung tay, sự linh hoạt, tinh thần tích cực và niềm tin rằng những điều tốt đẹp vẫn có thể được gieo mầm, ngay cả giữa một cơn mưa lớn.

Chương trình khép lại, nhưng những tiếng cười, ánh mắt rạng rỡ và những thông điệp về bảo vệ rừng, bảo vệ động vật hoang dã chắc chắn sẽ còn ở lại rất lâu trong lòng tôi – và hy vọng, cả trong lòng các em học sinh nơi vùng đệm VQG Chư Yang Sin.